Nawiedzony Klasztor w Wągrowcu

Opactwo Cystersów w Wągrowcu – dawne opactwo cystersów w Wągrowcu w północno-wschodniej części województwa wielkopolskiego, w powiecie wągrowieckim. Kościół klasztorny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, współcześnie pełni rolę świątyni parafialnej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Wągrowcu, natomiast dawne zabudowania klasztorne wykorzystywane są przez parafię oraz wągrowieckie Muzeum Regionalne.

W komunikacie, odczytanym 25 sierpnia 2013 roku w parafiach dekanatu wągrowieckiego, abp Józef Kowalczyk poinformował o przekazaniu parafii i opactwa pod zarząd ojców paulinów z dniem 1 września 2013 roku.

Klasztor wągrowiecki, mimo że utworzony dopiero pod koniec XIV wieku, jako jednostka organizacyjna jest jednym z najstarszych opactw cysterskich w Polsce. Opactwo ufundowane zostało przez Zbyluta z rodu Paluków i osadzone w Łeknie na ziemi wągrowieckiej. Cystersi przybyli do Łekna z Altenbergu pod Kolonią i w 1153 na uroczystym zjeździe w Łeknie, z rąk Zbyluta otrzymali dokument fundacyjny opactwa. Do dzisiaj zachował się oryginalny dokument fundacyjny klasztoru, który w 2016 r. został wpisany na krajową listę UNESCO Pamięć Świata[3]. Według najnowszych badań klasztor w Łeknie był najwcześniej lokowanym na ziemiach polskich opactwem cysterskim. Proces jego lokowania rozpoczął się już prawdopodobnie w 1143. Aktywna działalność cystersów sprawiła, że w ciągu niespełna dwóch stuleci zgromadzili rozległe dobra ziemskie, sięgające od Łekna aż po Wągrowiec tak, że było to jedno z najznaczniejszych opactw na ziemiach polskich.

W 1319 opat Gotszalk zakupił od Sędziwoja Wojciechowicza z rodu Zarębów kilka wsi, wśród nich Prostynię, która dała początek przyszłemu Wągrowcowi. Osada rozwijała się prężnie i w 1381 otrzymała prawa miejskie. Kilkanaście lat później cystersi podjęli decyzję o przeniesieniu klasztoru z Łekna do Wągrowca. Translokacja siedziby trwała prawie sto lat. Tym samym klasztor wągrowiecki przejął tradycje cystersów łękneńskich, a ich działalność została wpisana w historię miasta. W 1451 opat Gotfryd wykupił od wójta Michała prawa do wójtostwa, przez co Wągrowiec stał się miastem klasztornym, a jego losy całkowicie splotły się z dziejami opactwa. Był jednym z nielicznych ośrodków miejskich w Polsce, stanowiących wyłączną własność zakonną. Umieszczony w tarczy herbowej miasta wizerunek z popiersiem zakonnika przypominał o przysługującym cystersom prawie do jego własności.

Na przełomie XIV i XV wieku rozpoczęto wznoszenie zabudowań klasztornych. W 1493 dokonano uroczystej konsekracji ołtarza głównego w kościele klasztornym kończąc proces translokacji opactwa. Do połowy XVI w. w opactwie stosowano zasadę przyjmowania do klasztoru wyłącznie kandydatów pochodzenia niemieckiego – z Kolonii i jej okolic. Proces ten został przerwany w wyniku tak zwanej polonizacji klasztoru. Na skutek długotrwałych starań części społeczeństwa polskiego i sprzyjających okolicznościach wewnętrznych, zmieniono obsadę opactwa z niemieckiej na polską. Istotnym wydarzeniem był wybór pierwszego w historii polskiego opata. Został nim w 1553 Andrzej Dzierżanowski, wywodzący się z rodziny szlacheckiej herbu Gozdawa. Dotychczasowi zakonnicy niemieccy na znak sprzeciwu względem tego wyboru opuścili opactwo.

Z inicjatywy opata Dzierżanowskiego w 1557 utworzono przy klasztorze tak zwaną wyższą szkołę dla chłopców wywodzących się z miejscowej szlachty. Okres działalności Dzierżanowskiego oraz dwóch jego następców był dla klasztoru i miasta okresem prawdziwego rozkwitu. Klasztor wągrowiecki należał w tym czasie do najlepiej prowadzonych cysterskich domów zakonnych w Polsce. Z klasztorem w Wągrowcu związanych było wówczas kilka znanych postaci, wśród nich Maciej Łubieński, późniejszy prymas, któremu opat Dzierżanowski finansował studia oraz urodzony w Wągrowcu Jakub Wujek, jezuita, autor słynnego przekładu Biblii na język polski, który jako chłopiec kształcił się w wągrowieckiej szkole. Wybitną postacią był również Adam z Wągrowca, cysters wągrowiecki o wybitnych uzdolnieniach muzycznych, organista i kompozytor. Jego utwory przez długi czas pozostawały nieznane, odnaleziono je na początku XX wieku na Litwie.